“Afspraak met Eergister”: Op reis in ou reisverhale #Leeskring

This post is in Afrikaans, but earlier this week I published a different one in English – so you don’t have to turn around if you don’t understand this one. Read here about the fun I’m having texting a novel. 

Ou reisverhale hou vir my ‘n besondere bekoring in. Kyk, natuurlik is daar iets te sê vir die gemoedsrus wat ‘n blink boek, of dingetjie op jou foon met splinternuwe inligting, verskaf wanneer jy natgereën in ‘n vreemde land ‘n slaapplek soek. Maar deesdae gaan ek ook swaar êrens heen sonder ‘n reisverhaal of ‘n roman wat afspeel by my bestemming. Vandag sal  Springbok round the Corner  jou kwalik die regte pad deur  sommige dele van Suid-Afrika kan beduie, maar, ai, jy sal nie spyt wees as jy deur die Vrystaat ry met ‘n paar van die dinge wat Basil Fuller daar te siene gekry het in jou voosgevatte notaboekie nie.

Betrand Westphal skryf in La Géocritique. Réel, fiction, espace (2007), hoe die belewenis van ‘n spesifieke plek verryk kan word deur daarna te kyk deur die oë van skrywers en karakters. In die volgende aanhaling vertel hy hoe Parys, byvoorbeeld, gelees kan word as ‘n reeks lae van “Paryse” deur verskeie skrywers se uitbeeldings van Parys bymekaar te sit:

Dans le Paris de Calvino et de Eco, il y a, comme autant de poupées gigognes, le Paris de Balzac, de Dumas ou de Outrillo. La géocritique permet de reconstituer le cheminement intertextuel qui mène à ce travail de représentation de l’espace. Le coefficient d’impact serait plus élevé encore si, plutôt que de percevoir ce qu’il y a de textuel dans un espace donné, on considérait le lieu comme un texte. –  bl. 247

[Binne die Parys van Calvino en Eco is daar, soos binne Russiese poppies, die Parys van Balzac, Duma of Outrillo. Die geokritiek maak dit moontlik om die intertekstuele weg wat lei na hierdie voorstelling van ruimte te herkonstrueer. Die koëffisiënt van die impak sal selfs hoër wees, indien die plek as ʼn teks bekou word, in plaas daarvan om die tekstuele elemente in ʼn bepaalde ruimte te beskou.]

Met ander woorde: elke beskrywing van ‘n plek voeg ‘n laag , of selfs ‘n paar lae, tot die bestemming. Dis wat my opgeval het in Berlyn destyds: hoe die geskiedenis in lae opgeslik lê teen mure vol koeëlgate en brokkies sementmuur – die elektriese geraas van ‘n wêreldstad in jou ore. Jy staan op een plek en draai stadig in die rondte: barok – Wêreldoorlog – Stasi – WiFi – soveel Berlyne van soveel eras. En dit is maar net wat in die strate te siene was: in my agterkop was die Berlyn van Goodbye Lenin, Berlin: Alexanderplatz… en voor my was die Alexanderplatz en die bolronde televisietoring. Wanneer ‘n mens, soos Westphal voorstel, ‘n plek as ‘n teks lees, bring die lees van ouer tekste die lae wat in die hedendaagse landskap onsigbaar geword het, na vore.

Die Afrikaanse skrwyer Abraham H. de Vries het vanjaar 80 geword en ons kan gerus ‘n slag gesels oor een van sy boeke.  Ek kom van die Klein-Karoo af en het onlangs met die deurryslag in Ladismith, dié plaaslike skrywer se Afspraak met eergister: Griekse reisjoernaal Oktober 1965 tot April 1966 (Tafelberg, 1966), in die hande gekry (Daar is ‘n tuisnywerheid by die vulstasie op linkerhand, soos jy Kaap se kant toe ry, wat altyd van sy boeke aanhou).

Met die intrapslag is dit reeds duidelik dat ek nooit as ek na Griekeland sou reis dieselfde land sal aantref as hy en sy vrou, Ri, nie. Inteenteendeel, die sestigerjare is eergister genoeg – laat staan nog die antieke tye. Maar geen generiese reisgids vir bekpekkers kan die Griekse landskap meet aan die Klein-Karoo se koppies nie. Die boek is ryk aan Suid-Afrikaanse verwysings en bied aan die leser ‘n eiesoortige toegang tot hierdie bestemming:

Daar word vertel dat Apollo in die hawetjie Krisa (Itea) voet aan wal gesit het, nadat hy van sy geboorte-eiland, Delos, af weg is om die hele Griekeland te verower. By hom het hy ʼn dolfyn as lyfwag gehad en hyself was vermom as ʼn ster. Van Krisa af het hy opgeklim tot by die skuilplek van die draak wat oor Delphi gewaak het, en nadat hy dié doodgemaak het, het hy aan al die gode verkondig dat dit wat sy oë kon sien, van toe af syne was. Wat hy gesien het, is wat besoekers aan die tempel in die ruïnegebied vandag nog sien – waarskynlik een van die mooiste vergesigte wat daar bestaan – vir wie nog nooit vantevore op Towerkop naby Ladismith in die Klein-Karoo gestaan het nie. – bl. 69

Saam met hom op reis is ook die werke van ander skrywers, onder andere antieke beskrywings en legendes, wat hy in Afrikaans laat saamvleg om skerp draaie en laat rondkyk in die straatkafees:

Links van ons speel die see wegkruipertjie agter lae rotsformasies in en regs kom die berg Olumpos stadig los uit die vroegoggendmistigheid. Vir die ou Grieke was daar geen twyfel dat dit die hoogste berg in die wêreld was nie. Daarom het hulle dit beskou as die woonplek van Zeus, die oppergod. ʼn Jakkals loop oor my graf terywl ek doen wat die Grieke van vroeër nie sou gewaag het nie – ek kyk na die pieke wat nog toe lê onder die mistigheid. Omdat die gasstofie (wat ek elke keer met ʼn gaatjiesoekende ritueel aanmekaar moet sit) stadig kook aan die water, kry ek kans om my sagtebanduitgawe van Homerus rustig te sit en deurblaai. – bl. 21

Sy vrou se, dikwels droë, kommentaar dra by tot die humor wat die toon aangee soos landskap, mitologie, filosofie en politiek mekaar afwissel tussen koppies koffie, tempels en eilande. Die kleurvolheid van die tonele word slegs oortref deur die kleurvolheid van die Afrikaans waarin dit beskryf word:

Links van ons sit ʼn boepens-Griek en eet met sy servet onder sy boordjie ingedruk. Sy vrou sit met haar hande op haar skoot en die dogtertjie tussen hulle hou vir die musikante tyd met haar witpuntskoentjies. Die eienaar van die kafee is ʼn maer man wat sonder enige emosie alles gadeslaan. Teen die muur het hy nagemaakte oudhede gehang, ʼn ou seemanspet en ʼn foto van sy vader.

“En as jy alles neerskryf soos iemand wat ʼn wasgoedlys maak; watter sin het dit?” vra Ri.

“Dit hoef nie sin te hê nie,” antwoord ek. Met my neus tussen die jasmynblare. “Tot nou toe was alles bont genoeg!” – bl. 40

Vroeg in die boek, dink ek aan ‘n episode van Vetkoekpaleis waar Spira vir Antie Poppie, “καλή μέρα ” gegroet het – en ek soos ‘n kind in ‘n speelgoedwinkel gevoel het. Gedurende my eerste gefaalde pogings om Grieks te leer, het ek die opwinding meegemaak ons twee reisigers ervaar met hulle ontsyfering van die Griekse alfabet:

Ons sit en spel soos kinders die woorde op die advertensies uit, want die Griekse alfabet het 24 letters, waarvan net 10 as hoofletters en 9 in gewone skrif ooreenstem met dié van ons. Die res is letterlik en figuurlik Grieks, totdat ʼn mens agterkom dat daar maar ongeveer ʼn dosyn letters oorbly om te leer en dat jy die vermoëns wat jy as ʼn tjokkertjie in die laerskool gehad het, nie kwyt is nie: dit duur hoogstens ʼn paar minute om hierdie letters te leer, en Grieks is daarna nie meer so Grieks nie, want die bewoording van byvoorbeeld advertensies is nou eenmaal internasionaal. Dan, op ʼn aand, laat ʼn Griek vir jou ʼn notatjie en begin die plesier van voor af, want hulle verwag dat jy nog ʼn handskrifdeskundige ook moet wees! – bl. 18

Die boek trek mens in by gesprekke en stories langs die pad: die avontuur van ‘n ander taal,’n dorpsbegrafnis, ‘n kerkie so klein dat daar net plek is vir ‘n kat, ‘n bakleiery op straat na ‘n motorbotsing.  En maak nie saak watter Griekeland daar is as ek dit die dag besoek nie, Afspraak met Eergister se oezoe en grotte en handgebare sit reeds daar vir my en wag.

Daar is sekere plekke, net soos mense, wat die vermoë het om al die brandnekels wat ʼn mens in jou het, te laat verwelk. Daphni is so ʼn plek. Toe ons daar wegry, pluk Ri ʼn paar lourierblare af en steek dit in my baadjie se bosak, soveel te sê: bly nou om hemelsnaam die res van die dag ook kalm. – bl. 60

Ook ‘n boek soos hierdie laat die brandnekels verwelk. Watter reisboek staan op jóu stowwerige rak?

Dusty Books #1 Springbok round the corner – Basil Fuller

I picked up this remarkable find, published by Maskew Miller around 1954, for R5 at a book sale at a school hall in Hartenbos last summer. Ah, yes, those summers in Hartenbos, reading under the canvas of a tent blowing with the Port Jackson trees and salty air, trying to keep the greasy chips paper’s vinegar and the juice of the nectarines from the place across the road away from the pages of a new find. It is time for another one of those soon!

I had never heard of the book or the author before, but the title drew my eyes away from the rest. (I did buy a few of the others too, will tell you about them soon enough here in the corner of Dusty Books) Here’s the first part of the prologue where the author writes about his choice for the title:

The old man put down his glass to gaze across the dining table. For a long time he had talked of out-of-the-way places – Damaraland, the Kalahari, and the Skeleton Coast – until at last the waiter had wearied and gone to the kitchens while we sat on in an empty room. Now he said quizzically:

“Of course you’re travelling in Africa to see lonely deserts and primitive men.”

Then he grinned at my hasty disclaimer.

“Well, that’s what most of your kind mean when they talk of ‘the unusual’. But for a change, I wish one of you writer fellows would tell us about the unusual things near at home, the curious things we miss because they’re just off the beaten track; things which the average man might see, but doesn’t.”

Later, we sat together on the stoep and looked out across Umtata to watch the moonlight silver the rounded hills of the Transkei.

“You’ll agree that Africa, more than most lands, is packed with unexpected things and places, with unexpected people,” the old man continued. “Yet the average person, whether South African, British, or American traveller, just doesn’t find them. He hasn’t the trained eye. Why should he? To use a hunting parallel, he is like the townsman tracking game.”

A sudden idea caused me to ask questions about his experiences with South African game, particularly the Springbok.

“Springbok!”, he exclaimed his voice cracking in excitement, “The Springbok is always unpredictable. It’s this way with him. You may cover his country for many miles and not see him, even though he is nearby all the time. For the untrained eye may look straight at him and yet pass on, suspecting nothing. That patch of deeper brown had blended perfectly with the landscape. Then, perhaps, there comes a very slight movement in that very spot, the flick of the ears, the quick turn of the graceful head. And there’s your Springbok! He has developed, so to speak, against the background of the veld almost as a picture appears when a film lies in developing liquid. He has been there all along but you have not been able to see him.” (ix)

En nou moet ek oorswitch na Die Taal want ek is net steeds, ‘n jaar later, hopeloos te opgewonde oor hierdie boek. Ek kon my oë nie glo toe ek sien watter plekke in die inhoudsopgawe en onderaan die foto’s is nie: Senekal, Vierfontein, Umtata, die Bluff…

En dit is wat die boek so besonders maak. Wat my nog meer opgewonde gemaak het, is wat hy om al die hoeke en draaie ontdek het. Hy praat met ‘n ou man en vrou wat onthou hoe hulle as slawe op ‘n skip aan wal gekom het in Natal. Hy kry fossiele in ‘n ringmuur om ‘n kerk in Senekal. Senekal! Hy vat die spoor van sandduine op die Berg van die Nag en praat met myners wat nog ly aan die goudkoors op die delwerye.

He drives this old car, The Cannibal Queen, all over some obscure dirt roads to corners of South Africa like The Bluff in Durban and Odendaalsrus. Constantly tracking the stories of farmers and miners and descendants of figures in South African history, giving you that feeling of when you stumble across an old black and white film of a person you’ve only read about in history books so often that you’ve forgotten that they were real.

“Springbok round the Corner” may be a travel guide to places and people that you’ll never be able to travel to anymore, and still should be in your cubbyhole to remind you that whatever you’re setting out to see in this beautiful country, lies beyond the sensational and the obvious: around the corner.